Do czego służą jajniki i jak są zbudowane?

Jajniki to parzyste gruczoły płciowe kobiety, które jednocześnie produkują komórki jajowe i wydzielają hormony. Od tego, jak działają jajniki, zależą miesiączki, płodność, a także zdrowie kości, skóry i serca. W tym artykule wyjaśniamy, jak są zbudowane jajniki, do czego służą i jakie objawy powinny skłonić Cię do wizyty u ginekologa.

Gdzie leżą jajniki?

Jajniki (łac. ovaria, l.poj. ovarium) znajdują się w miednicy mniejszej, po obu stronach macicy, w pobliżu bocznych ścian miednicy. Każdy z nich leży w płytkim zagłębieniu nazywanym dołem jajnikowym. Nie są przyrośnięte na sztywno – utrzymują je więzadła, dzięki czemu mogą lekko zmieniać położenie, np. w ciąży lub przy wypełnionym pęcherzu.

Jajnik ma kształt spłaszczonego owalu, wielkością przypominający dużą oliwkę lub migdał. Jego rozmiar zmienia się w ciągu życia i cyklu – jest większy w wieku rozrodczym, a po menopauzie wyraźnie się zmniejsza.

Jak są zbudowane jajniki?

Więzadła i połączenia

Jajnik utrzymywany jest przez kilka struktur:

• więzadło właściwe jajnika (łac. ligamentum ovarii proprium) – łączy jajnik z macicą,
• więzadło wieszadłowe jajnika (łac. ligamentum suspensorium ovarii) – biegnie do bocznej ściany miednicy; przebiegają w nim naczynia jajnikowe,
• krezka jajnika (łac. mesovarium) – fałd otrzewnej łączący jajnik z więzadłem szerokim macicy.

Warto wiedzieć, że jajnik nie jest bezpośrednio połączony z jajowodem. Komórka jajowa po owulacji trafia najpierw do jamy otrzewnej, skąd „wyłapują” ją strzępki lejka jajowodu. Więcej o tym narządzie przeczytasz w artykule czym są jajowody i jakie dolegliwości są z nimi związane.

Budowa wewnętrzna

Na przekroju jajnika wyróżnia się:

• nabłonek powierzchniowy – cienka warstwa komórek pokrywająca narząd,
• błonę białawą (łac. tunica albuginea) – zbitą tkankę łączną pod nabłonkiem,
• korę jajnika – zewnętrzną część, w której znajdują się pęcherzyki jajnikowe na różnych etapach dojrzewania oraz ciałko żółte lub jego pozostałości,
• rdzeń jajnika – centralną część z luźnej tkanki łącznej, naczyń krwionośnych, limfatycznych i nerwów.

Pęcherzyki jajnikowe

Najważniejszą jednostką czynnościową jajnika jest pęcherzyk (łac. folliculus ovaricus). To komórka jajowa otoczona komórkami, które ją odżywiają i produkują hormony. Dziewczynka rodzi się z zapasem pęcherzyków, który przez całe życie stopniowo maleje – nowe komórki jajowe nie powstają. Ta pula nazywana jest rezerwą jajnikową.

Do czego służą jajniki?

Jajniki pełnią dwie główne funkcje: rozrodczą i hormonalną.

Funkcja rozrodcza – dojrzewanie komórek jajowych

W każdym cyklu miesiączkowym pod wpływem hormonów przysadki mózgowej (FSH i LH) zaczyna rosnąć grupa pęcherzyków. Zwykle tylko jeden z nich staje się pęcherzykiem dominującym, nazywanym pęcherzykiem Graafa. W połowie cyklu, po gwałtownym wzroście LH, pęcherzyk pęka i uwalnia komórkę jajową – to owulacja. U części kobiet towarzyszy jej krótkotrwały ból z jednej strony podbrzusza, o czym piszemy w artykule co oznacza ból jajnika przed okresem.

Funkcja hormonalna

Jajniki produkują kilka ważnych hormonów:

• estrogeny (głównie estradiol) – odpowiadają za rozwój cech płciowych, wzrost endometrium w pierwszej fazie cyklu, a także wpływają na kości, skórę, naczynia krwionośne i nastrój,
• progesteron – wydzielany głównie przez ciałko żółte po owulacji; przygotowuje błonę śluzową macicy na przyjęcie zarodka i podtrzymuje wczesną ciążę,
• androgeny – w niewielkich ilościach, m.in. testosteron, który wpływa na libido,
• inhibinę i AMH – hormony regulujące dojrzewanie pęcherzyków; badanie AMH bywa wykorzystywane do orientacyjnej oceny rezerwy jajnikowej.

Ciałko żółte

Po owulacji z pękniętego pęcherzyka powstaje ciałko żółte (łac. corpus luteum). Jeśli nie dojdzie do zapłodnienia, zanika po około dwóch tygodniach, poziom progesteronu spada i pojawia się miesiączka. Jeśli dojdzie do ciąży, ciałko żółte wydziela progesteron do czasu, aż tę rolę przejmie łożysko.

Jak zmieniają się jajniki w ciągu życia?

W dzieciństwie jajniki są małe i mało aktywne. W okresie dojrzewania rozpoczynają cykliczną pracę, co objawia się pierwszą miesiączką. W wieku rozrodczym działają rytmicznie, a w ciąży owulacja zostaje wstrzymana. Z wiekiem rezerwa jajnikowa maleje, cykle mogą stawać się nieregularne, aż w końcu pęcherzyki się wyczerpują i następuje menopauza. Spadek estrogenów odpowiada wtedy za uderzenia gorąca, suchość pochwy czy większe ryzyko osteoporozy.

Najczęstsze choroby jajników

• torbiele czynnościowe – bardzo częste, zwykle znikają samoistnie w ciągu kilku cykli; więcej w artykule o tym, jak wykryć torbiel jajnika i co robić,
• zespół policystycznych jajników (PCOS) – zaburzenie hormonalne z nieregularnymi cyklami, objawami nadmiaru androgenów i charakterystycznym obrazem w USG,
• endometrioza jajnika – tzw. torbiele czekoladowe,
• skręt jajnika – stan nagły, wymagający pilnej pomocy,
• przedwczesne wygasanie czynności jajników – zanik ich pracy przed czterdziestką,
• guzy łagodne i nowotwory złośliwe, w tym rak jajnika, który długo może nie dawać wyraźnych objawów.

Jak sprawdzić, czy jajniki działają prawidłowo?

Podstawą jest wywiad – regularność miesiączek mówi lekarzowi bardzo dużo o pracy jajników. Jajniki ocenia się w badaniu ginekologicznym i w USG przezpochwowym, które pokazuje ich wielkość, pęcherzyki i ewentualne zmiany. W razie potrzeby lekarz zleca badania hormonalne, np. FSH, LH, estradiol, progesteron, AMH czy prolaktynę.

Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem?

• nagły, bardzo silny ból podbrzusza, zwłaszcza z nudnościami, wymiotami lub omdleniem,
• ból z gorączką,
• ból jednostronny przy podejrzeniu ciąży,
• szybko narastający obwód brzucha, uczucie pełności i wzdęcia utrzymujące się tygodniami,
• brak miesiączki przez kilka miesięcy bez ciąży.

Najczęściej zadawane pytania

Czy można zajść w ciążę z jednym jajnikiem?

Tak. Jeden zdrowy jajnik zwykle przejmuje funkcję obu, a owulacja może nadal występować co miesiąc. Ostateczna ocena płodności zależy jednak także od stanu jajowodów i macicy.

Czy jajniki pracują na zmianę co miesiąc?

Nie ma stałej reguły. Owulacja może zachodzić w jednym lub drugim jajniku w sposób przypadkowy, czasem kilka razy z rzędu po tej samej stronie.

Czy w USG widać rezerwę jajnikową?

USG pozwala policzyć małe pęcherzyki antralne, co razem z badaniem AMH daje orientacyjną ocenę rezerwy. Nie jest to jednak dokładny test płodności – wyniki zawsze interpretuje lekarz.

Co się dzieje z jajnikami po menopauzie?

Jajniki zmniejszają się i przestają produkować komórki jajowe oraz większość estrogenów. Nadal wytwarzają niewielkie ilości androgenów, dlatego bez wyraźnych wskazań nie usuwa się ich profilaktycznie.