Jaka jest budowa pochwy? Anatomia, funkcje i flora

Pochwa to elastyczny, mięśniowo-błoniasty kanał, który łączy zewnętrzne narządy płciowe z szyjką macicy. Wiedza o tym, jaka jest budowa pochwy i jak działa jej naturalne środowisko, pomaga lepiej rozumieć własne ciało, dbać o higienę intymną i szybciej zauważać niepokojące objawy. W tym artykule wyjaśniamy anatomię pochwy, jej funkcje i najczęstsze dolegliwości.

Czym jest pochwa?

Pochwa (łac. vagina) to wewnętrzny narząd płciowy kobiety. Zaczyna się w przedsionku pochwy, czyli w obrębie sromu, i biegnie skośnie ku górze i do tyłu, aż do szyjki macicy. W mowie potocznej „pochwą” nazywa się często całą okolicę intymną, ale to nieprecyzyjne – zewnętrzne narządy, takie jak wargi sromowe czy łechtaczka, tworzą srom. Więcej o nich przeczytasz w artykule co to jest srom i jak jest zbudowany.

Pochwa leży w miednicy mniejszej pomiędzy dwoma sąsiednimi narządami: z przodu przylega do pęcherza moczowego i cewki moczowej, a z tyłu do odbytnicy. Dlatego dolegliwości z tej okolicy – na przykład obniżenie narządów miednicy – mogą dawać objawy zarówno ze strony pochwy, jak i układu moczowego czy jelit.

Jak jest zbudowana pochwa?

Długość pochwy jest różna u różnych kobiet i zwykle wynosi kilka do kilkunastu centymetrów. W spoczynku jej przednia i tylna ściana przylegają do siebie, więc kanał ma raczej kształt spłaszczonej rury niż otwartego tunelu. Dzięki dużej rozciągliwości pochwa może się wydłużać i poszerzać – podczas podniecenia seksualnego, a przede wszystkim w czasie porodu.

Ściana pochwy – trzy warstwy

Ściana pochwy składa się z trzech warstw:

• Błona śluzowa – wyściela wnętrze pochwy. Pokrywa ją nabłonek wielowarstwowy płaski, który pod wpływem estrogenów jest gruby i bogaty w glikogen. Błona śluzowa tworzy poprzeczne fałdy (łac. rugae vaginales), dzięki którym pochwa może się rozciągać.
• Warstwa mięśniowa – zbudowana z mięśni gładkich ułożonych podłużnie i okrężnie. Odpowiada za napięcie i elastyczność ścian.
• Przydanka – zewnętrzna warstwa z tkanki łącznej, która łączy pochwę z sąsiednimi narządami i zawiera naczynia krwionośne oraz nerwy.

Co ważne, w ścianie pochwy nie ma typowych gruczołów. Nawilżenie pochodzi głównie z przesięku z bogato unaczynionych tkanek, ze śluzu szyjki macicy oraz z wydzieliny gruczołów przedsionkowych, m.in. gruczołów Bartholina.

Sklepienie pochwy

Górny koniec pochwy obejmuje część pochwową szyjki macicy. Wokół szyjki powstaje zagłębienie zwane sklepieniem pochwy (łac. fornix vaginae). Wyróżnia się sklepienie przednie, tylne i boczne – tylne jest najgłębsze. To właśnie w okolicy sklepienia lekarz ogląda szyjkę macicy podczas badania we wziernikach i pobiera materiał do cytologii.

Ujście pochwy i błona dziewicza

Dolny koniec pochwy to jej ujście, położone w przedsionku pochwy, poniżej ujścia cewki moczowej. U wielu kobiet ujście jest częściowo otoczone błoną dziewiczą (łac. hymen) lub jej pozostałościami. Błona dziewicza ma bardzo różny kształt i grubość, a jej wygląd nie jest wiarygodnym dowodem na to, czy kobieta współżyła.

Mięśnie dna miednicy

Dolna część pochwy jest otoczona przez mięśnie dna miednicy, przede wszystkim mięsień dźwigacz odbytu (łac. musculus levator ani). Te mięśnie podtrzymują narządy miednicy, wpływają na trzymanie moczu i odczucia podczas współżycia. Ich osłabienie, np. po porodzie, może sprzyjać obniżeniu ścian pochwy.

Jakie funkcje pełni pochwa?

• Droga odpływu krwi miesiączkowej – przez pochwę wydostaje się na zewnątrz złuszczone endometrium.
• Funkcja seksualna – pochwa jest miejscem współżycia, a jej przednia ściana jest bogato unaczyniona i u wielu kobiet wrażliwa na dotyk.
• Funkcja rozrodcza – to tędy plemniki wędrują w kierunku macicy i jajowodów.
• Kanał rodny – podczas porodu siłami natury pochwa rozciąga się, by umożliwić przejście dziecka.
• Bariera ochronna – kwaśne środowisko pochwy chroni przed zakażeniami.

Flora bakteryjna i pH pochwy

Zdrowa pochwa nie jest jałowa. Zasiedlają ją pożyteczne bakterie, głównie pałeczki kwasu mlekowego (łac. Lactobacillus). Rozkładają one glikogen z komórek nabłonka do kwasu mlekowego, dzięki czemu u kobiet w wieku rozrodczym odczyn pochwy jest kwaśny. Takie środowisko utrudnia namnażanie się bakterii chorobotwórczych i grzybów.

Równowagę mikrobiomu mogą zaburzać m.in. antybiotyki, irygacje, perfumowane kosmetyki, zmiany hormonalne, cukrzyca czy częsta zmiana partnerów. Wtedy łatwiej o infekcje bakteryjne i grzybicze. Po menopauzie, gdy spada poziom estrogenów, nabłonek staje się cieńszy, a pH wyższe – stąd częstsza suchość i podrażnienia.

Jak zmienia się pochwa w ciągu życia?

Budowa i wygląd pochwy zależą od hormonów. W dzieciństwie błona śluzowa jest cienka. W okresie dojrzewania, pod wpływem estrogenów, pogrubia się, a w pochwie pojawiają się pałeczki kwasu mlekowego i fizjologiczna wydzielina. W ciąży ściany pochwy stają się lepiej ukrwione i bardziej rozciągliwe, a wydzieliny bywa więcej. Po porodzie pochwa stopniowo wraca do wcześniejszego stanu, choć mięśnie dna miednicy mogą potrzebować ćwiczeń. Po menopauzie może pojawić się zanik nabłonka i suchość, z którymi da się skutecznie walczyć dzięki leczeniu zaleconemu przez ginekologa.

Jakie dolegliwości mogą dotyczyć pochwy?

Najczęstsze problemy to:

• infekcje – bakteryjna waginoza, grzybica pochwy, rzęsistkowica; więcej o objawach przeczytasz w tekście o stanie zapalnym pochwy,
• nieprawidłowe upławy – o zmienionym kolorze, zapachu lub konsystencji,
• suchość pochwy – częsta po menopauzie, w czasie karmienia piersią i przy niektórych lekach,
• pochwica – mimowolne napięcie mięśni wokół ujścia pochwy, utrudniające współżycie lub badanie,
• obniżenie ścian pochwy – uczucie ciężaru lub „czegoś w pochwie”,
• zmiany przednowotworowe i nowotworowe – rzadkie, ale wymagające diagnostyki.

Kiedy zgłosić się do ginekologa?

Umów wizytę, jeśli zauważysz:

• upławy o nieprzyjemnym zapachu, zielonkawe, szare lub serowate,
• świąd, pieczenie lub ból, które nie mijają po kilku dniach,
• ból podczas współżycia,
• krwawienie po stosunku lub między miesiączkami,
• krwawienie z dróg rodnych po menopauzie,
• wyczuwalny guzek albo uczucie wypadania czegoś z pochwy.

Pilnej pomocy wymaga silny ból podbrzusza z gorączką, obfite krwawienie lub uraz okolicy intymnej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy pochwa sama się oczyszcza?

Tak. Pochwa ma własne mechanizmy oczyszczania – złuszczanie nabłonka, wydzielinę i kwaśne środowisko. Myje się wyłącznie srom, a irygacje bez zalecenia lekarza mogą zaburzyć florę bakteryjną.

Czy po porodzie pochwa na zawsze staje się szersza?

Pochwa jest bardzo elastyczna i po porodzie w dużej mierze wraca do wcześniejszego stanu. Pomagają w tym ćwiczenia mięśni dna miednicy, a utrzymujące się dolegliwości warto omówić z ginekologiem lub fizjoterapeutą uroginekologicznym.

Jakie pH ma zdrowa pochwa?

U kobiet w wieku rozrodczym odczyn pochwy jest kwaśny dzięki pałeczkom kwasu mlekowego. Wzrost pH może sprzyjać infekcjom, a także towarzyszy okresowi po menopauzie.

Czy wydzielina z pochwy jest normalna?

Tak. Przejrzysta lub mlecznobiała wydzielina bez przykrego zapachu jest fizjologiczna, a jej ilość zmienia się w cyklu. Niepokój powinny budzić zmiana koloru, zapachu i towarzyszący świąd lub pieczenie.