Najważniejsze informacje o cytologii

Cytologia to proste, krótkie badanie, które pozwala wykryć zmiany na szyjce macicy na długo przed rozwojem raka. Dzięki regularnym badaniom przesiewowym rak szyjki macicy można w większości przypadków zatrzymać na etapie zmian przednowotworowych. Z tego artykułu dowiesz się, na czym polega cytologia, czym różni się cytologia płynna od tradycyjnej, jaką rolę odgrywa test HPV i jak czytać wynik.

Co to jest cytologia?

Cytologia szyjki macicy to badanie mikroskopowe komórek pobranych z powierzchni szyjki macicy i z jej kanału. Specjalista ocenia, czy komórki wyglądają prawidłowo, czy pojawiają się w nich zmiany, które mogą świadczyć o stanie zapalnym, zakażeniu HPV lub procesie przednowotworowym.

Rak szyjki macicy rozwija się zwykle powoli, przez wiele lat. Zanim powstanie nowotwór, w komórkach szyjki pojawiają się zmiany przednowotworowe, które nie dają żadnych objawów. Właśnie dlatego cytologię wykonuje się u kobiet, które czują się zupełnie zdrowe. To jedno z kilku podstawowych badań profilaktycznych – pozostałe opisujemy w artykule jakie są najważniejsze badania ginekologiczne.

Cytologia a wirus HPV

Za zdecydowaną większość przypadków raka szyjki macicy odpowiada przewlekłe zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) typów wysokiego ryzyka. HPV przenosi się drogą płciową i jest bardzo rozpowszechniony – większość aktywnych seksualnie osób zetknie się z nim w ciągu życia. W większości przypadków organizm sam eliminuje wirusa w ciągu kilkunastu miesięcy do dwóch lat. Problem pojawia się, gdy zakażenie się utrzymuje.

Test HPV

Test HPV wykrywa materiał genetyczny wirusów wysokiego ryzyka w próbce pobranej z szyjki macicy. Nie mówi, czy komórki są już zmienione, ale pokazuje, czy istnieje zwiększone ryzyko ich zmiany. Badanie może być wykonane:

• jako badanie przesiewowe pierwszego wyboru – coraz częściej to właśnie test HPV jest podstawą profilaktyki,
• razem z cytologią (tzw. kotest),
• jako uzupełnienie, gdy cytologia daje niejednoznaczny wynik.

Często badanie wykonuje się z jednej próbki: jeśli test HPV wyjdzie dodatni, laboratorium ocenia dodatkowo komórki cytologicznie.

Cytologia tradycyjna a cytologia płynna

Pobranie materiału wygląda w obu przypadkach podobnie. Różnica polega na tym, co dzieje się z próbką później.

• Cytologia tradycyjna – lekarz rozmazuje pobrany materiał na szkiełku i utrwala go. To sprawdzona, szeroko stosowana metoda.
• Cytologia na podłożu płynnym (LBC) – szczoteczkę z materiałem płucze się w pojemniku ze specjalnym płynem. W laboratorium komórki są oczyszczane ze śluzu i krwi, a następnie nanoszone na szkiełko cienką, równą warstwą. Taki preparat jest łatwiejszy do oceny, rzadziej wymaga powtórzenia, a z tej samej próbki można wykonać test HPV.

Obie metody mają swoje miejsce w profilaktyce. O wyborze decyduje lekarz, dostępność badania i to, czy jest ono wykonywane w ramach programu, czy prywatnie.

Kto powinien wykonywać cytologię?

Badania przesiewowe szyjki macicy zaleca się kobietom od określonego wieku, najczęściej niezależnie od tego, czy mają stałego partnera. W Polsce kobiety w określonym przedziale wiekowym mogą wykonywać badanie przesiewowe bezpłatnie w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy finansowanego przez NFZ – zarówno w poradni ginekologicznej, jak i u położnej, w placówkach realizujących program.

Częstotliwość badań zależy od wieku, rodzaju badania i poprzednich wyników. Lekarz może zalecić częstsze kontrole, np. po nieprawidłowym wyniku, u kobiet z obniżoną odpornością czy po leczeniu zmian na szyjce. Ogólne zasady dotyczące wizyt kontrolnych opisujemy w artykule jak często chodzić do ginekologa.

Ważne: szczepienie przeciw HPV znacznie zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy, ale nie zastępuje cytologii. Zaszczepione kobiety również powinny wykonywać badania przesiewowe.

Jak przygotować się do cytologii?

• umów się w pierwszej połowie cyklu, kilka dni po zakończeniu miesiączki,
• przez 1–2 dni przed badaniem nie współżyj,
• przez 2–3 dni nie stosuj leków, globulek i żeli dopochwowych oraz tamponów,
• nie wykonuj irygacji pochwy,
• jeśli masz infekcję intymną, najpierw ją wylecz – stan zapalny może utrudnić ocenę komórek.

Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w tekście jak się przygotować do wizyty u ginekologa.

Jak wygląda pobranie cytologii?

Badanie odbywa się na fotelu ginekologicznym. Lekarz lub położna wprowadza do pochwy wziernik, a następnie specjalną szczoteczką pobiera komórki z tarczy szyjki macicy i z kanału szyjki. Samo pobranie trwa kilka sekund. Może być lekko nieprzyjemne, ale nie powinno boleć.

Po badaniu może pojawić się niewielkie plamienie – to normalne i zwykle mija w ciągu doby. Cytologię można bezpiecznie wykonać także w ciąży, najlepiej we wczesnym jej okresie.

Jak czytać wynik cytologii?

Obecnie wyniki opisuje się najczęściej według systemu Bethesda. Oto najważniejsze określenia, które możesz zobaczyć na wyniku:

Na wyniku znajduje się też ocena jakości próbki. Jeśli materiał był niewystarczający, badanie trzeba powtórzyć – to nie oznacza choroby.

Co dalej po nieprawidłowym wyniku?

Nieprawidłowa cytologia to nie diagnoza raka. W zależności od wyniku lekarz może zlecić test HPV, powtórzenie cytologii po pewnym czasie lub kolposkopię, czyli obejrzenie szyjki w powiększeniu, często z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego. Większość wykrytych zmian można skutecznie leczyć. Jeśli lekarz kieruje Cię do specjalistycznego ośrodka, przeczytaj, czym zajmuje się ginekologia onkologiczna.

Objawy, z którymi nie czekaj na termin cytologii

Cytologia jest badaniem profilaktycznym dla kobiet bez dolegliwości. Jeśli masz objawy, idź do ginekologa niezależnie od terminu kolejnego badania. Niepokojące są zwłaszcza:

• krwawienie lub plamienie po stosunku,
• krwawienia między miesiączkami lub po menopauzie,
• nietypowe, wodniste lub cuchnące upławy,
• ból podczas współżycia lub w podbrzuszu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy cytologia boli?

Nie powinna. Pobranie komórek trwa kilka sekund i większość kobiet odczuwa jedynie lekki dyskomfort. Po badaniu może pojawić się niewielkie plamienie.

Ile czeka się na wynik cytologii?

Zwykle od kilku dni do kilku tygodni, w zależności od laboratorium i rodzaju badania. W gabinecie dowiesz się, jak i kiedy odebrać wynik.

Czy dodatni test HPV oznacza raka?

Nie. Dodatni wynik oznacza obecność wirusa wysokiego ryzyka, który w większości przypadków zostaje wyeliminowany przez organizm. To sygnał do dalszej diagnostyki lub ściślejszej kontroli.

Czy cytologię można zrobić w czasie miesiączki?

Lepiej nie. Krew może zafałszować wynik, dlatego badanie najlepiej wykonać kilka dni po zakończeniu krwawienia.