Przejdź do treści

Niepłodność u kobiet – przyczyny, badania i program in vitro

Para trzymająca się za ręce na tle zachodu słońca
Fot. Christopher Michel / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Niepłodność u kobiet to problem, z którym w Polsce mierzy się bardzo wiele par – a mimo to wciąż rzadko się o nim mówi otwarcie. Dobra wiadomość jest taka, że niepłodność to choroba, którą można zdiagnozować i często skutecznie leczyć. Wyjaśniamy, kiedy szukać pomocy, jakie są najczęstsze przyczyny, jak wygląda podstawowa diagnostyka i na jakich zasadach działa dziś państwowy program wsparcia in vitro.

Kiedy mówimy o niepłodności?

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia o niepłodności mówi się wtedy, gdy mimo regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji nie dochodzi do ciąży przez 12 miesięcy. Za regularne współżycie uznaje się stosunki 2–4 razy w tygodniu.

Ten czas jest krótszy, jeśli masz 35 lat lub więcej – wtedy warto zgłosić się na diagnostykę już po 6 miesiącach nieudanych starań, bo z wiekiem szanse na ciążę spadają i szkoda tracić czas. Po 40. roku życia, a także gdy wiesz o chorobie mogącej wpływać na płodność (np. bardzo nieregularne miesiączki, endometrioza, przebyte zapalenie przydatków lub operacje w obrębie miednicy), nie czekaj – porozmawiaj z ginekologiem od razu.

Warto też rozróżnić dwa pojęcia. Niepłodność to stan, który można leczyć. Bezpłodność oznacza trwałą, nieodwracalną niemożność posiadania biologicznego potomstwa – i dotyczy znacznie mniejszej grupy osób.

Niepłodność to problem pary

Choć ten artykuł skupia się na kobietach, pamiętaj, że przyczyna trudności z zajściem w ciążę równie często leży po stronie mężczyzny albo po obu stronach. U części par mimo pełnej diagnostyki nie udaje się ustalić jednej konkretnej przyczyny. Dlatego badania powinny od początku obejmować oboje partnerów – szczególnie podstawowe badanie nasienia, które jest proste, nieinwazyjne i bardzo szybko daje ważne informacje.

Najczęstsze przyczyny niepłodności u kobiet

Zaburzenia owulacji

Jeśli komórka jajowa nie dojrzewa i nie uwalnia się regularnie, do zapłodnienia nie ma kiedy dojść. Sygnałem ostrzegawczym są bardzo nieregularne lub rzadkie miesiączki albo ich brak. Najczęstszą przyczyną zaburzeń owulacji jest zespół policystycznych jajników (PCOS). Owulację mogą zaburzać też choroby tarczycy, nadmiar prolaktyny, duża niedowaga lub nadwaga, intensywny wysiłek fizyczny i przewlekły stres. Jak rozpoznać dni płodne w prawidłowym cyklu, przeczytasz w artykule owulacja – objawy i dni płodne.

Czynnik jajowodowy

Jajowody muszą być drożne, by plemniki mogły dotrzeć do komórki jajowej, a zarodek – do macicy. Mogą je uszkodzić przebyte infekcje przenoszone drogą płciową (zwłaszcza chlamydioza i rzeżączka), zapalenie przydatków, endometrioza czy wcześniejsze operacje w jamie brzusznej. Więcej o ich budowie i chorobach przeczytasz w tekście czym są jajowody i jakie dolegliwości są z nimi związane.

Endometrioza

Ogniska tkanki podobnej do błony śluzowej macicy poza jej jamą mogą powodować zrosty, uszkadzać jajniki i jajowody oraz utrudniać zagnieżdżenie zarodka. Częstym, ale nie jedynym objawem są bardzo bolesne miesiączki. O rozpoznawaniu i leczeniu tej choroby piszemy w artykule czym jest endometrioza i jak przebiega jej leczenie.

Czynnik maciczny

Zagnieżdżenie zarodka mogą utrudniać wady budowy macicy, polipy endometrium, zrosty wewnątrzmaciczne oraz niektóre mięśniaki – zwłaszcza te, które uwypuklają się do jamy macicy.

Wiek

Z wiekiem zmniejsza się liczba i jakość komórek jajowych. Płodność stopniowo spada już po 30. roku życia, a wyraźniej po 35. Rośnie też ryzyko poronienia. Jeśli planujesz ciążę w późniejszym wieku, zajrzyj do tekstu ciąża po 35. roku życia – jak zwiększyć swoje szanse.

Na płodność wpływa również styl życia: palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, znaczna nadwaga lub niedowaga. To czynniki, na które masz realny wpływ – zarówno Ty, jak i Twój partner.

Badania na płodność – podstawowa diagnostyka

Diagnostykę zaczyna się od rozmowy: lekarz zapyta o przebieg cykli, dotychczasowe ciąże, przebyte choroby i operacje, leki oraz czas starań. Potem zwykle zleca:

  • badania hormonalne – m.in. ocenę hormonów przysadki i jajników we wczesnej fazie cyklu, progesteron w drugiej fazie cyklu (potwierdzający owulację), hormony tarczycy, prolaktynę oraz AMH, które pomaga ocenić rezerwę jajnikową,
  • USG przezpochwowe – ocena macicy i jajników, a często także monitorowanie owulacji, czyli kilka badań w trakcie cyklu sprawdzających, czy pęcherzyk rośnie i pęka,
  • ocenę drożności jajowodów – badaniem z podaniem kontrastu lub specjalnego płynu pod kontrolą USG albo RTG; w wybranych sytuacjach w trakcie laparoskopii,
  • badania w kierunku infekcji, np. chlamydii, oraz aktualny test HPV HR lub cytologię,
  • badanie nasienia partnera – wykonywane równolegle z badaniami kobiety, a nie dopiero na końcu.

Zakres badań lekarz dobiera indywidualnie – nie każda para potrzebuje wszystkich, a niektóre wymagają dodatkowych, np. histeroskopii czy badań genetycznych.

Leczenie niepłodności u kobiet

Sposób leczenia zależy od przyczyny, wieku kobiety, czasu starań i wyników badań partnera. W uproszczeniu możliwe są następujące ścieżki:

  • leczenie przyczynowe – np. wyrównanie chorób tarczycy, leczenie nadmiaru prolaktyny, zmiana masy ciała, usunięcie polipa lub mięśniaka, leczenie operacyjne endometriozy,
  • stymulacja owulacji – leki pobudzające dojrzewanie pęcherzyka, stosowane pod kontrolą USG, najczęściej przy zaburzeniach owulacji, np. w PCOS,
  • inseminacja domaciczna (IUI) – podanie przygotowanego nasienia bezpośrednio do jamy macicy w okolicy owulacji; wymaga co najmniej jednego drożnego jajowodu,
  • zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro, IVF) – pobranie komórek jajowych po stymulacji, zapłodnienie ich w laboratorium i przeniesienie zarodka do macicy. Stosuje się je m.in. przy niedrożnych jajowodach, ciężkim czynniku męskim, zaawansowanej endometriozie lub gdy wcześniejsze metody nie przyniosły efektu.

Każda z metod ma swoje wskazania, szanse powodzenia i ryzyko. Warto o nich rozmawiać z lekarzem otwarcie i pytać o wszystko, co budzi Twoje wątpliwości.

Program wsparcia in vitro – zasady (stan na listopad 2026 r.)

Od 1 czerwca 2024 r. działa finansowany z budżetu państwa program leczenia niepłodności metodą in vitro. Zgodnie z informacjami Ministerstwa Zdrowia i serwisu pacjent.gov.pl obowiązuje do 31 grudnia 2028 r. Najważniejsze zasady:

  • mogą z niego skorzystać pary w związku małżeńskim lub we wspólnym pożyciu (wystarczy deklaracja), objęte ubezpieczeniem zdrowotnym, u których stwierdzono przyczynę niepłodności albo nieskutecznie leczono niepłodność w ciągu 12 miesięcy przed zgłoszeniem; także pary mające zamrożone zarodki z wcześniejszych procedur,
  • limity wieku: kobieta do 42 lat przy własnych komórkach jajowych lub nasieniu dawcy, do 45 lat przy komórkach jajowych dawczyni lub zarodku od dawców; mężczyzna do 55 lat,
  • program finansuje kwalifikację, obowiązkowe badania i całą procedurę – do 4 cykli z własnymi komórkami lub nasieniem dawcy, do 2 cykli z komórkami jajowymi dawczyni lub do 6 cykli z zarodkami od dawców,
  • leki nie są finansowane w ramach samego programu, ale udział w nim uprawnia do refundacji leków stosowanych w stymulacji,
  • program obejmuje też zabezpieczenie płodności u pacjentek i pacjentów onkologicznych przed leczeniem, które może ją uszkodzić,
  • parom przysługuje bezpłatne wsparcie psychologiczne.

Aby przystąpić do programu, wybiera się placówkę z listy realizatorów, umawia wizytę kwalifikacyjną i przynosi dokumentację dotychczasowego leczenia. Placówki dostają środki według limitów, dlatego terminy w poszczególnych ośrodkach mogą się różnić. Zasady programu mogą się zmieniać – przed zgłoszeniem sprawdź aktualne informacje w serwisie pacjent.gov.pl lub w wybranej placówce.

Wsparcie psychiczne w trakcie starań

Niepłodność to nie tylko kwestia medyczna. Miesiące oczekiwania, kolejne badania i rozczarowania bywają ogromnym obciążeniem – mogą wywoływać smutek, poczucie winy, napięcie w związku i wycofanie się z kontaktów towarzyskich. To naturalne reakcje, a nie oznaka słabości. Pomoc psychologa, także w ramach programu in vitro, grupy wsparcia dla par starających się o dziecko i otwarta rozmowa z partnerem naprawdę pomagają przejść przez ten czas. Jeśli czujesz, że smutek lub lęk utrudniają Ci codzienne funkcjonowanie, nie odkładaj szukania pomocy.

Kiedy pilnie do lekarza?

W trakcie starań lub leczenia niepłodności zgłoś się pilnie do lekarza albo na SOR, jeśli wystąpi:

  • silny, narastający ból podbrzusza, zwłaszcza jednostronny, przy dodatnim teście ciążowym lub spóźnionej miesiączce – może świadczyć o ciąży pozamacicznej,
  • krwawienie z dróg rodnych przy dodatnim teście ciążowym,
  • po stymulacji jajników: szybkie powiększanie się obwodu brzucha, nasilony ból brzucha, duszność, nudności i wymioty, wyraźnie mniejsza ilość oddawanego moczu,
  • gorączka i ból podbrzusza po zabiegu, np. po badaniu drożności jajowodów lub punkcji jajników.

Najczęściej zadawane pytania

Po jakim czasie starań warto iść do lekarza?

Jeśli masz mniej niż 35 lat – po roku regularnego współżycia bez antykoncepcji. Jeśli masz 35 lat lub więcej – już po 6 miesiącach, a po 40. roku życia lub przy znanych problemach zdrowotnych od razu.

Czy niepłodność u kobiet można wyleczyć?

W wielu przypadkach tak – leczenie przyczyny, stymulacja owulacji lub metody wspomaganego rozrodu pozwalają zajść w ciążę dużej części par. Szanse zależą głównie od przyczyny i wieku kobiety.

Czy do ginekologa w sprawie niepłodności potrzebne jest skierowanie?

Do ginekologa na NFZ nie potrzebujesz skierowania. Diagnostykę możesz zacząć u swojego ginekologa, który w razie potrzeby pokieruje Cię do ośrodka leczenia niepłodności.

Czy partner też musi się badać?

Tak. Czynnik męski odpowiada za trudności z zajściem w ciążę u wielu par, a badanie nasienia jest proste i powinno być wykonane na początku diagnostyki.

Źródła

  1. pacjent.gov.pl – Ministerstwo Zdrowia, NFZ: Program wsparcia in vitro
  2. Ministerstwo Zdrowia: In vitro – program polityki zdrowotnej na lata 2024–2028
  3. pacjent.gov.pl: Czym są bezpłodność i niepłodność
  4. NHS: Infertility
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ginekologiem.

Przeczytaj również